Turizmde DMO Nedir? Türkiye'de Destinasyonu Kim Yönetiyor?

İçindekiler

1. Turizmde DMO nedir, ne değildir?
2. DMO hangi biçimlerde kurulur?
3. Türkiye'de ulusal düzeyde rol kimde?
4. İl ve ilçe düzeyinde rolü kim üstleniyor?
5. TÜRSAB ve sektör dernekleri DMO mu?
6. Türkiye'de DMO'ya en yakın üç örnek
7. Bir il ya da ilçe kendi DMO'sunu kurmak isterse nereden başlar?
8. Turizmde DMO hakkında sık sorulan sorular
9. Toplantı bittiğinde kararı kim takip ediyor?
10. İlgili Yazılar
11. Kaynaklar

Kısaca: Turizmde DMO, yani destinasyon yönetim örgütü, bir yerin turizmini planlayan, paydaşları ortak bir vizyon etrafında toplayan ve tanıtımı yöneten öncü yapıdır. Tek bir kamu kurumu ya da kamu ve özel sektör ortaklığı olarak kurulabilir. Türkiye'de bu rol tek kurumda toplanmaz; Bakanlık, il müdürlükleri, belediyeler, TGA ve yerel yapılar arasında paylaşılır.

DMO, bir destinasyonun turizmini bütün olarak düşünen ve o yerde iş yapan kurumları aynı hedefe bağlayan örgüttür. Otel, acenta ya da müze gibi ortaklarının işini yürütmez; planı, koordinasyonu ve tanıtımı üstlenir.

Bir ilçede sezon öncesi toplantısı yapılıyor. Masada belediyeden, kaymakamlıktan, il kültür ve turizm müdürlüğünden, otelciler derneğinden ve esnaf odasından temsilciler var. Konu, geçen yaz hafta sonlarında dolan otoparklar ve hafta içi boş kalan pansiyonlar. Belediye tanıtımın il müdürlüğünün işi olduğunu söylüyor, il müdürlüğü yerel hizmetlerin belediyede olduğunu hatırlatıyor, otelciler ise bütçenin nereden çıkacağını soruyor. Toplantı iyi niyetle bitiyor ve kararın takibini kimin yapacağı yazılmadan dağılıyor.

Bu sahnedeki eksik, çoğu ülkede DMO adı verilen yapının üstlendiği iştir. Masayı toplayan, kararı yazan, bir yıl sonra ne olduğunu ölçen ve destinasyon adına konuşan bir kurum. Türkiye'de bu işin parçaları farklı kurumlara dağılmış durumda; hangi parçanın kimde olduğunu bilmek, bir il ya da ilçenin nereden başlayacağını da gösteriyor.

Turizmde DMO nedir, ne değildir?

Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), DMO'yu bir destinasyonun turizmini yönlendiren, kamu kurumlarını, sektörü ve uzmanları ortak bir vizyon etrafında buluşturan öncü örgüt olarak tanımlıyor ^[1]. Bu tanım, örgütün 2017'de Chengdu'da yapılan 22. Genel Kurulunda kabul edildi ^[1]. Kongre ve ziyaretçi büroları da aynı rehberde DMO sayılıyor ^[1].

Tanımın iki sınırı önemli. Birincisi, UNWTO rehberine göre her destinasyonun bir DMO'su yoktur ^[1]. Pek çok yerde planlama, tanıtım ve koordinasyon işleri ayrı kurumlar tarafından, aralarında resmi bir bağ olmadan yürütülür. İkincisi, DMO ortaklarının faaliyetlerini kontrol etmez ^[1]. Bir otelin fiyatına, bir acentanın programına ya da bir müzenin açılış saatine karar vermez; onları ortak bir plana ve ortak bir takvime bağlamaya çalışır.

Kısaltma sık karıştırıldığı için bir ayrımı da burada yapmak gerekiyor. DMO destinasyon adına çalışır; DMC ise gelen grubun programını kuran ve hizmeti satan ticari şirkettir. DMO'nun hangi işleri üstlendiği, yani planlama, ürün geliştirme ve tanıtım gibi işlevlerin ayrıntısı destinasyon pazarlaması yazısında ele alındı. Bu sayfanın konusu işlevlerden çok kurumlar: bu işleri Türkiye'de kim, hangi yetkiyle yürütüyor.

DMO hangi biçimlerde kurulur?

UNWTO'nun 2019 rehberi, DMO'ların yönetişim biçimini bir yelpaze olarak anlatıyor ^[1]. Bir uçta tek bir kamu kurumu, diğer uçta kamu ve özel sektörün birlikte yönettiği ortaklıklar yer alıyor; tamamen özel sektör tarafından kurulan modeller daha az görülüyor ^[1]. Rehbere göre son on yılda ortaklık modeli giderek daha fazla tercih ediliyor ^[1].

Kamu kurumu modelinde DMO bir bakanlığın, bir il idaresinin ya da bir belediyenin birimi olarak çalışır. Bütçesi ve yetkisi açıktır; sektörün sesi ise danışma kurulları ya da toplantılar üzerinden gelir. Ortaklık modelinde yönetim kurulunda kamu temsilcileriyle otelciler, acentalar ve diğer sektör temsilcileri birlikte oturur. Bu model kararları sahaya yaklaştırır, buna karşılık kimin hangi oyla temsil edileceği baştan yazılmazsa masa dengesiz kalır.

Rehber bir de düzey ayrımı yapıyor: DMO'lar ulusal, bölgesel ve yerel düzeyde kurulabilir ^[1]. Ulusal düzeydeki örgüt ülkenin genel tanıtımını ve yönünü belirler, bölgesel ve yerel örgütler ise ürünün kendisine, yani şehre, vadiye, kıyıya ya da tarihi merkeze daha yakındır. OECD'nin 2026 raporu da benzer bir eğilime işaret ediyor: ülkeler turizmin yürütülmesinde giderek daha fazla DMO'lara ve yerel yönetimlere dayanıyor, ulusal hükümetler ise genel yönü belirliyor ^[12].

Türkiye'de ulusal düzeyde rol kimde?

Ulusal düzeyde turizm politikasının sahibi Kültür ve Turizm Bakanlığıdır. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 277. maddesi Bakanlığa kamu kurumlarını yönlendirme, yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları ve özel sektörle işbirliği yapma, turizm potansiyelini geliştirme ve pazarlama ile tanıtım görevlerini veriyor ^[2]. Aynı madde, kültür, turizm ve tanıtım amaçlı derneklere nakdi yardım yapılabilmesini de Bakanlığın görevleri arasında sayıyor ^[2]. Bakanlığın merkez, taşra ve yurtdışı teşkilatı 278. maddede düzenleniyor ^[2].

Bu tablo, UNWTO'nun tarif ettiği ulusal DMO işlevlerinin önemli bir kısmının Türkiye'de doğrudan bir bakanlıkta toplandığını gösteriyor. Yönlendirme, işbirliği ve tanıtım aynı çatı altında.

Tanıtım tarafında ikinci bir yapı var: Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı (TGA). 7183 sayılı Kanunun 3. maddesine göre TGA'nın yönetim kurulu 18 üyeden oluşuyor; başkanı, Tanıtma Genel Müdürlüğünden sorumlu Bakan Yardımcısı ^[7]. Kurulda Bakanlık temsilcileri ve Türk Hava Yolları Yönetim Kurulu Başkanının yanında, seçimle gelen 12 konaklama temsilcisi, birer acenta ile yeme içme ve deniz turizmi temsilcisi ve havalimanı işletmelerinden sırayla görevlendirilen bir temsilci yer alıyor ^[7]. Bu yapı, ulusal ölçekte kamu ve sektör ortaklığına dayanan bir pazarlama örgütü görünümü veriyor. TGA'nın gelir kaynakları ve harcama kuralları destinasyon pazarlaması yazısında ayrıca ele alındı.

İl ve ilçe düzeyinde rolü kim üstleniyor?

İl düzeyinde Bakanlığın temsilcisi il kültür ve turizm müdürlükleridir. Bakanlığın 10 Haziran 2019 tarihli 2019/1 sayılı Genelgesi, il müdürlüklerini Bakanlığı il düzeyinde temsil eden taşra teşkilatı olarak tanımlıyor ve idari işlerin il ve ilçe düzeyinde bu müdürlükler eliyle yürütüldüğünü belirtiyor ^[3]. Genelgenin dağıtım listesinde 81 il müdürlüğü yer alıyor ^[3].

İl müdürlüğü yalnız değil. 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanununun 6. maddesi, il özel idaresine kültür, sanat ve turizm alanında görev veriyor ^[4]. 5393 sayılı Belediye Kanununun 14. maddesi ise belediyelere, mahallî müşterek nitelikte olmak şartıyla kültür ve sanat, turizm ve tanıtım hizmetlerini yapma ya da yaptırma görevini veriyor ^[5]. Yani bir ilçede turizm tanıtımı yapan belediye, bunu kanundan aldığı yetkiyle yapıyor; aynı ilçede Bakanlığın temsilcisi ise il müdürlüğü.

Bu dağılımın pratik sonucu, aynı destinasyonda üç ayrı kamu aktörünün turizm alanında meşru yetkiye sahip olması. Her biri kendi bütçesiyle, kendi takvimiyle ve kendi önceliğiyle çalışıyor. Kalkınma ajansları da bölgesel düzeyde bu tabloya ekleniyor; turizm projelerindeki rolleri kalkınma ajansları ve turizm yazısında anlatıldı. İşletme tarafındaki belge ve izin süreçleri ise ayrı bir konu; turizm belgesi yazısı o yolu özetliyor.

Ortaya çıkan resimde yetki mevcut, ancak dağınık. Bir DMO'nun yapacağı işin parçaları farklı masalarda duruyor.

TÜRSAB ve sektör dernekleri DMO mu?

Kısa cevap: hayır. TÜRSAB, 14 Eylül 1972 tarihli 1618 sayılı Kanunun 32. maddesiyle kurulan ve seyahat acentalarının üye olmak zorunda olduğu bir meslek birliğidir; merkezi İstanbul'dadır ^[6]. Kanunun 33. maddesi birliğin görevlerini pazar araştırması yapmak, haksız rekabeti önlemek, kurs ve seminer düzenlemek, Bakanlığa görüş bildirmek ve acentaları uluslararası kuruluşlarda temsil etmek olarak sayıyor ^[6].

Otelci dernekleri ve federasyonlar da benzer bir konumda. Örneğin TÜROFED bir otelcilik federasyonu olarak üyelerini temsil ediyor ^[8]. Bu kurumlar destinasyon masasında mutlaka bulunması gereken paydaşlardır; ürünün büyük kısmını onların üyeleri sunar. Ancak konuştukları ad, destinasyonun bütünü yerine kendi üyeleridir. Bir DMO ise otelcinin, acentanın, belediyenin ve ilde yaşayanların ortak çıkarını aynı planda tartmak zorundadır.

Sektör temsilcilerinin bir bölge projesine nasıl dahil edileceği, temsil dengesinin nasıl kurulacağı bölge turizm projesinde sektör ortaklığı yazısında ayrıntılı ele alındı.

Türkiye'de DMO'ya en yakın üç örnek

Türkiye'de il ya da ilçe düzeyinde DMO adıyla kurulmuş yaygın bir yapı görünmüyor. Bununla birlikte üç farklı kurum tipi, DMO işlevine farklı yollardan yaklaşıyor: bir kongre ve ziyaretçi bürosu, yasayla kurulmuş bir alan yönetimi ve bir pilot proje.

Kongre ve ziyaretçi bürosu: ICVB

İstanbul Kongre ve Ziyaretçi Bürosu (ICVB) 1997'de kuruldu ve kendisini TUGEV'e bağlı, kâr amacı gütmeyen bir destinasyon pazarlama örgütü olarak tanımlıyor ^[10]. Kültür ve Turizm Bakanlığı, İstanbul Ticaret Odası ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi ile birlikte çalışıyor; ICCA, CityDNA, MPI, UNWTO ve Destinations International üyesi ^[10]. UNWTO rehberinin kongre ve ziyaretçi bürolarını DMO saydığı düşünüldüğünde ^[1], ICVB Türkiye'de bu tanıma en açık biçimde uyan kurum tipi.

Büronun kapsamı kongre ve toplantı pazarıyla sınırlı; şehrin bütün turizmini planlamıyor. Kongre turizminin kendisi için MICE turizmi yazısı, İstanbul'un bu pazardaki konumu için İstanbul kongre şehri yazısı okunabilir.

Yasayla kurulan alan yönetimi: Kapadokya

İkinci örnek kanunla kurulmuş bir yapı. 23 Mayıs 2019'da kabul edilen ve 1 Haziran 2019 tarihli, 30791 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan 7174 sayılı Kapadokya Alanı Hakkında Kanun, amacını alanın korunması, geliştirilmesi, tanıtılması, planlanması, yönetilmesi ve denetlenmesi olarak sayıyor ^[9]. Kanun bir İdare ve bir Komisyon tanımlıyor ^[9].

Komisyonun bileşimi DMO tartışması açısından öğretici. Kanunun 5. maddesine göre Komisyonda Bakanlıkça görevlendirilen 7 uzmanın yanında il özel idaresi, ilgili bakanlıklar, Nevşehir Ticaret ve Sanayi Odası ve belediyelerin temsilcileri yer alıyor ^[9]. 7174 sayılı Kanunda "İdare" olarak tanımlanan ve 38 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle kurulan Kapadokya Alan Başkanlığı, koruma ve planlama ağırlıklı bir yapı ^[13]; buna karşılık tanıtımı da amaçları arasında sayması ve farklı kurumları tek bir masada toplaması, onu DMO işlevine yaklaştırıyor.

Pilot model: Kemaliye

Üçüncü örnek bir proje. UNDP ile Kültür ve Turizm Bakanlığının 2013 ile 2019 arasında yürüttüğü "Capacity Development for Community Based Tourism" projesinde Kemaliye ve Cumalıkızık Bakanlıkça pilot alan olarak seçildi ^[11]. Projenin 2019 kalite raporuna göre 2018'de Kemaliye'de yapılan iki günlük çalıştayda DMO araçları tanıtıldı ve Kemaliye'de DMO modelinin pilot uygulaması için çok yıllı bir proje hazırlandı ^[11].

Kemaliye örneği, küçük ölçekli bir ilçede DMO düşüncesinin nasıl gündeme gelebileceğini gösteriyor. Ölçek küçüldükçe masadaki kişi sayısı azalıyor ve ortak bir takvim kurmak kolaylaşıyor.

Bir il ya da ilçe kendi DMO'sunu kurmak isterse nereden başlar?

Bir il ya da ilçe için ilk adım yeni bir kurum açmak olmayabilir. Mevcut kurumlar arasında kimin hangi işi üstleneceğini yazmak, çoğu zaman tabelalı bir örgütten önce gelir. Beş başlık bu işi kolaylaştırır.

Yetki. Masanın destinasyon adına kimin konuşacağı ve hangi kararları kimin onaylayacağı baştan belirlenir. Mevzuat belediyeye, il özel idaresine ve il müdürlüğüne ayrı ayrı görev verdiği için ^[3][4][5], bu kurumlar arasında bir işbirliği protokolü çoğu zaman yeterli bir başlangıçtır.

Masa. Kamu ve sektör temsilcilerinin dengesi yazılı olur. Otelciler, acentalar, yeme içme işletmeleri, esnaf odası ve ilde yaşayanları temsil eden yapılar masada yer alır.

Bütçe. Hangi kurumun hangi kalemden ne kadar katkı vereceği netleşir. Bütçesi her yıl yeniden pazarlık konusu olan bir yapı, plan yapmak yerine kendi varlığını savunmakla vakit geçirir.

Plan. UNWTO rehberi, DMO'ların 2 ile 3 yıllık planlarla çalışmasını öngörüyor ^[1]. Planın ayrıntısı için destinasyon yönetimi ve turistik destinasyon geliştirme yazılarına bakılabilir.

Ölçüm. Planın her yıl neyle ölçüleceği önceden seçilir. Gönüllü bir kalite yolu olarak UNWTO.QUEST programı da var: 3 alan, 23 kriter ve 64 gösterge üzerinden değerlendirme yapıyor ve verdiği sertifika 4 yıl geçerli ^[1]. Ölçüm, aynı zamanda sürdürülebilirlik hedefleriyle de bağlantılı; sürdürülebilir turizm yazısı bu ilişkiyi ele alıyor.

Markalaşma ve görünürlük ise bu beş başlığın üzerine kurulur; bir şehrin markaya dönüşmesi ve ikinci şehirlerin pay alması yazıları bu tarafa bakıyor.

Turizmde DMO hakkında sık sorulan sorular

Turizmde DMO ne demek? DMO, destinasyon yönetim örgütü anlamına gelir. UNWTO tanımına göre bir yerin turizmini yönlendiren, kamu kurumlarını, sektör temsilcilerini ve uzmanları ortak bir vizyon etrafında buluşturan öncü yapıdır. Planlama, koordinasyon, ürün geliştirme ve tanıtım işlerini üstlenir. Otel, acenta ya da müze gibi ortaklarının işini yönetmez, onları aynı hedefe bağlar.

DMO ile DMC arasındaki fark nedir? DMO destinasyon adına çalışır: yeri planlar, tanıtır ve paydaşları bir araya getirir. DMC ise gelen grubun programını kuran ve hizmeti satan ticari şirkettir. Biri kongreyi şehre çekmek için aday dosyası hazırlar, diğeri katılımcının transferini, otelini ve gezisini organize eder. İkisi aynı projede çalışabilir ama işlevleri ayrıdır.

Türkiye'de il düzeyinde DMO var mı? Türkiye'de il düzeyinde DMO adıyla kurulmuş yaygın bir yapı görünmüyor. Rol, Bakanlığı ilde temsil eden il kültür ve turizm müdürlüğü, il özel idaresi, belediyeler ve kalkınma ajansı arasında paylaşılır. İstanbul'daki kongre ve ziyaretçi bürosu ile 7174 sayılı Kanun kapsamında kurulan Kapadokya Alan Başkanlığı, DMO işlevine en çok yaklaşan örneklerdir.

TÜRSAB bir DMO mu? Hayır. TÜRSAB, 1618 sayılı Kanunla kurulan ve seyahat acentalarının üye olmak zorunda olduğu bir meslek birliğidir. Görevleri pazar araştırması yapmak, haksız rekabeti önlemek, acenta personelini eğitmek, Bakanlığa görüş bildirmek ve acentaları uluslararası kuruluşlarda temsil etmektir. Üyeleri adına konuşur ve DMO masasında önemli bir paydaştır.

TGA bir DMO mu? TGA, ülke turizminin tanıtımı ve pazarlaması için kurulan ulusal düzeyde bir yapıdır. Yönetim kurulunda Bakanlık temsilcileri ve Türk Hava Yolları Yönetim Kurulu Başkanı ile konaklama, acenta, havalimanı, yeme içme ve deniz turizmi temsilcileri birlikte yer alır. Bu yönüyle ulusal ölçekte kamu ve sektör ortaklığına dayanan bir pazarlama örgütüdür; il ya da ilçe düzeyinde destinasyon yönetimi yapmaz.

Toplantı bittiğinde kararı kim takip ediyor?

Türkiye'de destinasyon yönetiminin parçaları mevcut: Bakanlığın yönlendirme ve tanıtım görevi, il müdürlüklerinin taşradaki temsili, belediye ve il özel idaresinin turizm yetkisi, TGA'nın ulusal pazarlaması ve ICVB, Kapadokya ve Kemaliye gibi örnekler. Eksik olan çoğu yerde bu parçaları aynı plana bağlayan ve yıl sonunda sonucu ölçen masadır.

Bir destinasyonu yöneten, toplantıdan sonraki ilk haftayı sahiplenen yapıdır.

Sizin ilinizde turizm toplantısı bittiğinde, alınan kararın takibini hangi masa yapıyor?

İlgili Yazılar

• Destinasyon Yönetimi
• Destinasyon Pazarlaması Nedir?
• Kalkınma Ajansları ve Turizm
• Bölge Turizm Projesinde Sektör Ortaklığı
• Turistik Destinasyon Nasıl Geliştirilir?

Kaynaklar

1. UNWTO, Destination Management Organizations: UNWTO Guidelines for Institutional Strengthening, 2019 (DMO tanımı: 22. Genel Kurul, Chengdu, 2017, A/RES/684(XXII))
2. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, madde 277 ve 278
3. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Taşra Teşkilatı Hukuk Hizmetlerinin Yürütülmesine İlişkin 2019/1 sayılı Genelge, 10.06.2019
4. 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu, madde 6
5. 5393 sayılı Belediye Kanunu, madde 14
6. 1618 sayılı Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanunu, 14.09.1972, madde 32 ve 33
7. 7183 sayılı Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı Kanunu, madde 3 (7420 ve 7464 sayılı Kanunlarla değişik)
8. TÜROFED, kurumsal tanıtım sayfası
9. 7174 sayılı Kapadokya Alanı Hakkında Kanun, kabul 23.05.2019, Resmî Gazete 01.06.2019, sayı 30791, madde 1 ve 5
10. ICVB, About Us
11. UNDP, Quality Assurance Report 2019, proje 00071720
12. OECD, OECD Tourism Trends and Policies 2026, Enhancing the social benefits of tourism, 1 Temmuz 2026
13. Kapadokya Alan Başkanlığı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Kararname sayısı 38), Resmî Gazete 1/6/2019, sayı 30791