İçindekiler
GSTC, sürdürülebilir turizmin küresel standartlarını yazan ama sertifikayı kendisi vermeyen bir kurum. Bu yazı GSTC’nin ne olduğunu, hangi alanlar için standart yazdığını, sertifikanın kimden ve nasıl alındığını ve Türkiye’deki programla ilişkisini anlatıyor.
Bir otelin lobisindesiniz. Resepsiyonun arkasında, yıldız belgesinin yanında yeni bir çerçeve var; üzerinde GSTC logosu. Misafirlerden biri anahtarını alırken soruyor: “Bu ne demek?” Resepsiyondaki görevli bir an duraksıyor, sonra “sürdürülebilirlik belgesi” diyor. Cevap doğru ama eksik; çünkü o çerçeve, arkasında birkaç katmanlı bir zincir olan bir belgenin son halkası.
Kısa cevap şu: GSTC, Global Sustainable Tourism Council, yani Küresel Sürdürülebilir Turizm Konseyi’dir. Sürdürülebilir seyahat ve turizm için küresel standartları (GSTC Standartları) yazar ve yönetir; bu standartlara göre sertifika veren kuruluşları akredite eder. GSTC kendisi doğrudan sertifika vermez.
GSTC nedir? Standardı yazan, sertifikayı vermeyen kurum
GSTC’nin kendi tanımına göre kurum bağımsız ve tarafsız bir yapı; ABD’de kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olarak kayıtlı. Merkez ofisi olmayan, çalışanları ve gönüllüleri farklı kıtalardan çalışan bir örgüt. Üyeleri arasında ulusal ve bölgesel hükümetler, seyahat şirketleri, oteller, tur operatörleri, sivil toplum kuruluşları ve bireyler var. Kökeni, 2007’de Rainforest Alliance, Birleşmiş Milletler Çevre Programı, BM Vakfı ve Dünya Turizm Örgütü’nün sektörden ortaklarla başlattığı küresel sürdürülebilir turizm kriterleri ortaklığına dayanıyor.
GSTC’nin işini anlamak için üç kelimeyi ayırmak gerekiyor. Birincisi standart: neyin yapılması gerektiğini söyleyen metin. İkincisi akreditasyon: bir belgelendirme kuruluşunun bu standarda göre denetim yapabilecek yetkinlikte olduğunun onaylanması. GSTC bu ikisini yapıyor. Üçüncüsü sertifika: bir otelin, tur operatörünün ya da destinasyonun standarda uyduğunun belgelenmesi. Bunu GSTC değil, GSTC’nin akredite ettiği belgelendirme kuruluşu yapıyor.
Bir de dördüncü kavram var: “GSTC tarafından tanınmış” (GSTC-Recognized) standart. Başka bir kuruluşun yazdığı sürdürülebilirlik standardının GSTC standartlarıyla teknik olarak uyumlu olduğunun onaylanması. GSTC bunun altını özellikle çiziyor: tanınmış bir standarda göre belgelendirilmek, GSTC sertifikası almak anlamına gelmiyor. Tanınma bir metne verilir, sertifika süreci ise ayrı bir iştir.
Bu ayrım bana göre bütün konunun anahtarı. “GSTC sertifikası aldık” cümlesi doğru kurulduğunda aslında “GSTC’nin akredite ettiği bir kuruluş bizi GSTC standardına göre denetledi ve belgelendirdi” demek.
GSTC kriterleri: kime, ne için?
GSTC son dönemde “kriter” yerine “standart” adını kullanıyor; sitesinde GSTC Standartları için “önceden GSTC Kriterleri olarak bilinen” notu var. Türkçede “GSTC kriterleri” araması hâlâ yaygın, bu yazıda iki adı birlikte kullanıyorum. Bugün altı ayrı standart seti var.
Destinasyon
GSTC Destinasyon Standardı, kamu politikası yapanlar ve destinasyon yöneticileri için yazılmış. Tek bir işletmeyi değil, bir yerin bütününü ele alıyor: yönetişim, yerel halkın katılımı, ziyaretçi yönetimi, kültürel mirasın korunması, kaynak kullanımı. Bir belediye ya da bir destinasyon yönetim örgütü için bu standart, destinasyon yönetimi yazısında anlattığım işlerin bir kontrol listesi gibi okunabilir. Sahadan bir örnek: bir sahil ilçesinin yaz aylarında plaj kapasitesini, çöp toplama sıklığını ve yerel halkın şikâyetlerini aynı tabloda izlemesi, bu standardın doğrudan sorduğu türden bir iş.
Otel ve tur operatörü
Eskiden tek bir “endüstri kriterleri” seti altında duran otel ve tur operatörü standartları artık GSTC sitesinde ayrı ayrı listeleniyor: GSTC Otel Standardı ve GSTC Tur Operatörü Standardı. Türkiye’de en çok bilinen ve en çok uygulanan taraf burası, çünkü Türkiye’nin konaklama tesisleri için yürüttüğü ulusal program bu kriterlere dayanıyor. Bir tur operatörü için soru, yalnızca kendi ofisinin enerji tüketimi değil; hangi otelle, hangi rehberle, hangi yerel tedarikçiyle çalıştığı.
Sahadan iki örnek vereyim. Antalya’da büyük bir tatil köyü için standart, havuz ve bahçe sulamasının ayrı sayaçla izlenip izlenmediğini, sezonluk çalışanın sözleşmesinin ve eğitiminin nasıl yürüdüğünü, açık büfede yerel üreticinin payını soruyor. Kapadokya’da çalışan küçük bir tur operatörü için ise sorular başka: balon ya da vadi yürüyüşü programında ziyaretçi yoğunluğunun nasıl yönetildiği, köy ziyaretlerinde yerel halkın bu işten pay alıp almadığı, rehberin bölgenin kültürünü doğru anlatıp anlatmadığı. Aynı standart, iki işletmeye iki farklı ödev çıkarıyor.
MICE
GSTC MICE Standardı üç ayrı kullanıcı için yazılmış: etkinlik mekânları, etkinlik organizatörleri ve etkinlikler ile fuarlar. GSTC’ye göre standart Eylül 2022’den Şubat 2024’e uzanan on sekiz aylık bir süreçte, Singapur Turizm Kurulu’nun desteğiyle geliştirildi ve Ekim 2024’te Türkçe çevirisi yayımlandı. Bir kongre merkezi için mekân standardı, bir kongre organizatörü için organizatör standardı geçerli; ikisi aynı kongrede yan yana çalışıyor. Etkinlik yönetiminde sürdürülebilirlik yazısında anlattığım ikram atığı, ulaşım ve tedarik soruları, bu standardın çerçevesine oturuyor. Etkinlik dünyasında sıkça karıştırılan ISO 20121 ise ayrı bir şey: etkinlikler için bir sürdürülebilirlik yönetim sistemi standardı ve güncel sürümü ISO 20121:2024. Biri “ne yapılmalı” sorusunu, diğeri “bunu yöneten sistem nasıl kurulmalı” sorusunu öne çıkarıyor.
Çekim yerleri ve yiyecek-içecek
En yeni iki set, turistik çekim yerleri ile turizm sektöründe çalışan yiyecek-içecek işletmeleri için. Çekim yeri standardı tema parklarını, müzeleri ve milli parkları kapsıyor. Bir müze için ziyaretçi akışının yönetimi, bir milli park için taşıma kapasitesi, bir sahil lokantası için yerel ürün ve atık; bunlar artık ayrı birer standardın konusu.
Türkiye’de bu iki alan bence en çok potansiyel taşıyan ama en az konuşulan alanlar. Bir ören yerinin giriş kuyruğu, bir şehir müzesinin hediyelik eşya rafında hangi ürünlerin durduğu, bir sahil kasabasındaki balık lokantasının mevsimi geçmiş türü menüden çıkarıp çıkarmadığı; ziyaretçinin en çok temas ettiği yerler tam olarak bunlar. Konaklama tarafında kurulan alışkanlık, bu işletmelere de taşınabilir.
Kriterlerin dört ayağı
Altı standart setinin hepsi aynı dört başlık altında düzenleniyor: sürdürülebilir yönetim, sosyo-ekonomik etkiler, kültürel etkiler ve çevresel etkiler. Sürdürülebilir turizm nedir yazısında çevre, ekonomi ve toplum üzerinden kurduğum üç ayaklı çerçeveye GSTC iki şey ekliyor: kültürü ayrı bir başlık olarak öne çıkarıyor ve en başa yönetimi koyuyor.
Bence bu ikinci eklenti, standardın en az konuşulan ama en belirleyici kısmı. Yönetim ayağı, bir işletmenin ya da destinasyonun sürdürülebilirliği kimin sorumluluğunda yürüttüğünü, neyi ölçtüğünü, yasal yükümlülüklerini nasıl takip ettiğini ve tanıtımında doğru söyleyip söylemediğini soruyor. Diğer üç ayak ne yapıldığını, ilk ayak ise bunun tesadüfe bırakılıp bırakılmadığını ölçüyor.
GSTC’nin kendi ifadesiyle standartlar asgari olanı tarif ediyor, azami olanı değil. Ve neyin yapılması gerektiğini söylüyor; nasıl yapılacağını ya da hedefe ulaşılıp ulaşılmadığını değil. O kısmı performans göstergeleri ve uygulama araçları tamamlıyor.
Sertifika nasıl alınır? Akreditasyon zinciri
Zincir üç halkalı. GSTC, belgelendirme kuruluşunu akredite eder; akredite kuruluş, oteli, tur operatörünü ya da destinasyonu denetler ve belgelendirir; belgelendirilen işletme de GSTC logosunu belgelendirme kuruluşunun işaretiyle birlikte kullanabilir.
GSTC’nin destinasyonlar için tarif ettiği süreç genel bir fikir veriyor. Önce GSTC standardına göre bir öz değerlendirme yapılıyor. İsteğe bağlı olarak eğitim alınıyor ve bazı kuruluşların sunduğu ön değerlendirme yapılıyor. Ardından akredite kuruluşlar arasından seçim yapılıyor; GSTC burada birden fazla kuruluşu dil, deneyim ve yakınlık açısından karşılaştırmayı öneriyor. Başvuru ve belge incelemesinin ardından yerinde denetim geliyor; uygunsuzluk varsa düzeltici faaliyet isteniyor. GSTC’nin destinasyon sayfasına göre sertifika üç yıl geçerli ve süreç düzenli denetimlerle sürüyor. Ayrıntılar belgelendirme kuruluşuna göre değişebiliyor.
Sorgulama için iki yer var. GSTC sitesinde akredite belgelendirme kuruluşlarının listesi, her birinin hangi alanda (otel, tur operatörü, destinasyon), hangi coğrafyada ve hangi standartla çalıştığı bilgisiyle yayımlanıyor. Sertifikalı destinasyonlar için ayrıca bir harita var. Bir işletmenin belgesinden şüphe ediyorsanız, belgeyi veren kuruluşu bu listede aramak ilk adım.
Türkiye’de GSTC: TGA programı ve ötesi
Türkiye’de konaklama tesisleri için yürütülen Türkiye Çevresel ve Kültürel Sürdürülebilirlik Programı, TGA’nın usul ve esaslarına göre Bakanlık öncülüğünde, TGA ile GSTC iş birliğiyle hazırlandı. Programın kriter seti olan Türkiye Sürdürülebilir Turizm Endüstri Kriterleri (TR-I), kendi önsözünde GSTC kriterlerinin tamamını değiştirmeden benimsediğini söylüyor. GSTC’nin akredite kuruluş listesinde de birçok kuruluşun referans standardı olarak TR-I görünüyor.
Programda denetim yapan tetkikçiler için de GSTC şartı var. TGA’nın usul ve esaslarına göre ikinci ve üçüncü aşama tetkikçilerinin, bu konuda tek yetkili kuruluş olarak tanımlanan GSTC’nin tetkikçi eğitimini başarıyla tamamlamış olması gerekiyor.
Programın aşamaları, hangi tesis için neyin zorunlu olduğu ve süreler ayrı bir yazının konusu; sürdürülebilir turizm sertifikası rehberinde ayrıntılı anlatıyorum. Konaklama dışında ise Türkiye’de henüz bir ulusal zorunluluk yok. Destinasyonlar, kongre merkezleri ve etkinlik organizatörleri için GSTC standartları bugün gönüllü bir çerçeve. Sahada gördüğüm kadarıyla bu alanlarda ilk adımı atanlar, çoğunlukla uluslararası müşterisi bunu soran kurumlar oluyor.
GSTC logosu ne söyler, ne söylemez?
Bu konuda dikkatli olmak istiyorum, çünkü bir logonun anlamı onu kullananın niyetine göre değişmiyor ama okuyanın algısına göre değişiyor.
GSTC logosu, doğru kullanıldığında, akredite bir kuruluşun belirli bir standarda göre denetim yaptığını ve işletmenin o tarihte standardı karşıladığını söyler. Söylemediği şeyler de var. Logo, işletmenin her alanda örnek olduğunu söylemez; denetim belirli bir kapsamı ve belirli bir dönemi kapsar. GSTC üyeliği ise hiç sertifika değildir. GSTC’nin kendisi, üyeliğin üyenin politika ve uygulamalarının GSTC tarafından onaylandığı anlamına gelmediğini açıkça yazıyor. Ben de GSTC üyesiyim; bu bana bir kurumu belgelendirme yetkisi vermiyor.
Yeşil aklama riski en çok bu katmanların birbirine karıştırıldığı yerde ortaya çıkıyor. “GSTC üyesiyiz” ile “GSTC standardına göre belgelendirildik” arasındaki fark, misafirin göremeyeceği ama sektörün bilmesi gereken bir fark. Sürdürülebilir turizm yazısında yeşil aklamayı ayrıca ele almıştım. Buraya yalnızca şunu ekleyeyim: dürüst bir sertifikalı işletme, logonun yanında belgeyi veren kuruluşun adını ve belgenin geçerlilik tarihini de gösterir.
Sık sorulanlar
GSTC’nin açılımı ne? Global Sustainable Tourism Council; Türkçesiyle Küresel Sürdürülebilir Turizm Konseyi. TGA’nın usul ve esaslarında da bu Türkçe ad kullanılıyor.
GSTC sertifikası ne kadar? Burada rakam vermiyorum, çünkü ücret GSTC tarafından değil, belgelendirme kuruluşu tarafından belirleniyor ve işletmenin ölçeğine, denetim süresine ve kapsamına göre değişiyor. GSTC de sertifika adaylarına kuruluşa doğrudan maliyeti sormalarını öneriyor. Türkiye’deki konaklama programı için ise TGA’nın güncel duyurularına bakmak gerekiyor.
GSTC denetçi eğitimi nedir? GSTC’nin verdiği eğitimlerden biri. GSTC ayrıca yöneticiler ve uygulayıcılar için Sürdürülebilir Turizm Eğitim Programı (STTP) yürütüyor. Türkiye programında ikinci ve üçüncü aşama tetkikçileri için GSTC’nin tetkikçi eğitimi zorunlu.
GSTC belgesi nasıl sorgulanır? Belgeyi veren kuruluşun adı belgenin üzerinde yazar; o kuruluşun GSTC’nin akredite kuruluş listesinde, ilgili alanda ve ilgili coğrafyada yer alıp almadığına bakılır. Türkiye’deki konaklama programında ise sertifikalı tesis listeleri TGA’nın sitesinde yayımlanıyor.
Logo, ölçümün yerine geçmiyor
Lobideki çerçeve, zincirin son halkası. GSTC standardı yazar, belgelendirme kuruluşunu akredite eder, sertifikayı o kuruluş verir. Destinasyon, otel, tur operatörü, MICE, çekim yerleri ve yiyecek-içecek için ayrı standartlar var; hepsi aynı dört ayağa dayanıyor ve Türkiye’nin konaklama programı bu temele kurulu. Standardın metnini okumak ücretsiz. Öz değerlendirme, çoğu kurum için bir öğleden sonralık iş.
Resepsiyondaki görevliye “bu ne demek?” diye sorulduğunda verilecek cevap, logonun adı değil. Sürdürülebilirliğin kimin sorumluluğunda yürüdüğü, yönetim başlığındaki ilk soru. O isim belli değilse çerçeve erken asılmış demektir.
