İçindekiler
Bir şehrin en büyük açık alanlarını sayın: Meydan, büyük park, sahil şeridi, stadyum çevresi, fuar alanı, millet bahçesi, üniversite kampüsü.
Şimdi o şehrin deprem toplanma alanları listesine bakın. Aynı yerler.
Türkiye’de şehirlerin büyük açık alanları iki listede birden duruyor. Belediyenin etkinlik birimi o alanları festival, konser, şenlik için planlıyor. Afet birimi aynı alanları toplanma, çadır kent, lojistik için planlıyor. İki liste, iki birim, iki plan; aynı alan. Ve çoğu şehirde iki birim birbiriyle konuşmuyor.
Bunu uzun süre teorik bir sorun olarak gördüm. 2023 Şubat’ından sonra görmedim.
O günlerde, depremden etkilenen şehirlerde, etkinlik için düzenlenmiş alanlar aniden başka bir şeye dönüştü. Festival alanı çadır kent oldu. Stadyum çevresi lojistik merkezi oldu. Fuar alanı depo oldu. Etkinlik sektörünün çadırları, jeneratörleri, sahne platformları, seyyar tuvaletleri, mutfak ekipmanları; hepsi bir gecede afet malzemesi oldu. Etkinlik organizatörleri, lojistik bildikleri için afet koordinasyonunun içinde buldular kendilerini.
Bu yazıda, etkinlik alanıyla toplanma alanının aynı yer olmasının ne anlama geldiğini ve bunun nasıl bir fırsata dönüştürülebileceğini konuşmak istiyorum. Çünkü bence Türkiye’de etkinlik planlaması, afet planlamasıyla aynı masada yapılmak zorunda. Henüz çok az şehirde yapılıyor.
Aynı alan, iki plan
Önce sorunu netleştireyim.
Belediye bir meydanı etkinlik alanı olarak düzenliyor. Zemin, elektrik altyapısı, sahne platformu, aydınlatma, peyzaj. Bu düzenleme, konser ve festival için yapılıyor.
Aynı meydan, afet planında birinci derece toplanma alanı. Deprem olduğunda binlerce kişi oraya gelecek, çadır kurulacak, su ve yemek dağıtılacak, sağlık noktası açılacak.
İki plan birbirini görmediğinde ne oluyor? Etkinlik için yapılan peyzaj, çadır kurulumunu engelliyor. Sahne platformu, toplanma alanının ortasında kalıyor. Aydınlatma direkleri, afet aracının giremeyeceği şekilde dizilmiş. Elektrik altyapısı var ama jeneratör bağlantısı düşünülmemiş. Alan güzel; afet için kullanılamaz.
Tersi de oluyor. Afet için ayrılan alan “boş kalsın” diye hiç düzenlenmiyor; toprak zemin, aydınlatma yok, altyapı yok. Yıllarca boş duruyor, otopark oluyor, çöp dökülüyor, zamanla gündelik hayatın dışına çıkıyor. Afet alanı, afet gelmeden gözden kayboluyor.
İkisinin de sebebi aynı: Alan iki amaç için planlanmıyor; bir amaç için planlanıp diğeri unutuluyor.
Etkinlik altyapısı afet altyapısıdır
Burada bir şey söylemek istiyorum ve bence Türkiye’de etkinlik sektörünün afet planlamasına en büyük katkısı bu olabilir.
Bir etkinlik alanının ihtiyacı olan şeyler ile bir toplanma alanının ihtiyacı olan şeyler büyük ölçüde aynı.
Düz, drenajlı, araç girebilen bir zemin. Elektrik altyapısı; şebeke ve jeneratör bağlantısı. Su bağlantısı ve tahliye. Tuvalet altyapısı ya da seyyar tuvalet için bağlantı noktaları. Aydınlatma. Kamyon girişi ve manevra alanı. Çevre yollarıyla bağlantı. Depolama alanı. Sağlık noktası için uygun yer.
Bir festival için bunlar kurulduğunda, bir çadır kent için de kurulmuş oluyor. Bir çadır kent için planlandığında, bir festival için de planlanmış oluyor. İki plan birleştiğinde, ortaya hem yılın elli haftasında etkinlik yapılabilen hem de afet anında birkaç saatte dönüştürülebilen bir alan çıkıyor.
Bunun tek şartı, alanın tasarımında iki birimin aynı masada olması. Etkinlik birimi “sahneyi buraya koyalım” dediğinde afet birimi “orası araç girişi” diyebilmeli. Afet birimi “burası boş kalsın” dediğinde etkinlik birimi “boş kalmasın, elektrik çekelim, altyapı kuralım, yılın elli haftası kullanalım, afette hazır olsun” diyebilmeli.
Boş duran afet alanı afette hazır değildir; yıl boyu kullanılan, altyapısı çalışan alan hazırdır.
Etkinlik sektörünün afet kapasitesi
2023’te görülen ikinci şey, etkinlik sektörünün afet lojistiğinde ne kadar işe yaradığı.
Çadır, jeneratör, sahne platformu, seyyar tuvalet, mobil mutfak, ses sistemi, aydınlatma kulesi, soğutucu konteyner, kamyon, forklift, saha personeli. Bunların hepsi etkinlik sektörünün günlük ekipmanı ve hepsi afetin ilk haftasında gerekiyor. 2023’te sektör firmaları ellerindeki ekipmanı deprem bölgesine gönderdi; kimse istemeden, kendiliğinden.
Ama kendiliğinden olan şey, sektör içinde koordinasyonsuz oluyor. Hangi firmada ne var, nerede, ne kadar sürede yola çıkabilir; sektör bunu kendi içinde bile bilmiyordu. Envanter olsaydı, giden malzeme ihtiyaca göre giderdi.
Bence bu, planlanabilir bir şey. Her ilde etkinlik sektörünün ekipman envanteri: Kim, ne, nerede. Afet planının bir eki olarak. Afet anında bu envanter, kamunun kendi depolarını tamamlayan hızlı bir kaynak olabiliyor; çünkü ekipman zaten kullanımda, bakımlı, ekibi hazır.
Buna bir de insan tarafı var. Etkinlik organizatörleri, lojistik, kalabalık yönetimi, saha koordinasyonu, tedarikçi yönetimi bilen insanlar. Afet koordinasyonunun ihtiyaç duyduğu becerilerin büyük bölümü bunlar. 2023’te bazı organizatörler afet koordinasyonunda gönüllü çalıştı ve çok işe yaradı. Bu gönüllülük, bir plana dönüştürülebilir.
Alan tasarımında ikili kullanım
Pratik olarak ne değişmeli diye düşündüğümde birkaç şey var.
Etkinlik alanı düzenlenirken afet şartnamesi: Araç girişi genişliği, zemin yükü, elektrik ve su bağlantı noktalarının sayısı ve yeri, çadır kurulabilecek düz alan oranı, tahliye yolları. Bunlar etkinlik için de gerekiyor; afet şartnamesi olarak yazıldığında ikisine birden hizmet ediyor.
Sabit yapıların konumu: Sahne platformu, aydınlatma direkleri, peyzaj, heykel. Bunlar alanın kenarında olmalı, ortasında değil. Etkinlik için fark etmiyor; afet için her şeyi değiştiriyor.
Depolama: Her büyük etkinlik alanının yakınında bir depo. Etkinlik ekipmanı için kullanılıyor; afet malzemesi için de. Belediyenin afet deposu şehrin dışındaysa, afet anında ulaşılamıyor; etkinlik alanının yanındaysa, alan dönüşürken malzeme yanı başında.
Tatbikat: Etkinlik alanının afet moduna geçişi yılda bir kez denenmeli. Festival sökülürken, alanın kaç saatte toplanma alanına dönüştüğü ölçülmeli. Bu, etkinlik sektörü için bir söküm provası, afet birimi için bir tatbikat; aynı anda.
Afet alanını etkinlikle yaşatmak
Son bir şey: Afet için ayrılan ama kullanılmayan alanlar.
Türkiye’de birçok şehirde toplanma alanı olarak belirlenmiş ama henüz düzenlenmemiş alanlar var. Boş kalan alan, mahalle tarafından sahiplenilmiyor ve zamanla gündelik kullanımın dışına çıkıyor. Afet planında yazılı; ama sahada tanınmıyor.
Bu alanları korumanın en iyi yolu, onları kullanmak. Haftalık pazar, hafta sonu etkinliği, spor alanı, açık hava sineması. Kullanılan alan sahipleniliyor; mahalle “burası bizim alanımız” diyor ve alanın başka bir kullanıma kaymasına izin vermiyor. Boş alan sahipsiz; kimse yokluğunu fark etmiyor.
Etkinlik, afet alanının bekçisi olabilir. Bu, Türkiye’de neredeyse hiç düşünülmeyen bir ilişki ve bence en değerlilerinden biri.
Türkiye’de şehirlerin büyük açık alanları hem etkinlik hem afet listesinde ve iki liste birbirini görmüyor. Etkinlik için düzenlenen alan afette kullanılamıyor; afet için ayrılan alan kullanılmadığı için kayboluyor. 2023, iki listenin aynı anda gerekebileceğini ve etkinlik sektörünün ekipmanıyla insanıyla afet lojistiğinin parçası olduğunu gösterdi.
Çözüm, iki planı tek masada yapmak. Etkinlik altyapısı afet altyapısıdır; iki amaçla tasarlanan alan ikisine de hizmet eder. Sektörün ekipman envanteri afet planının eki olmalı; afet alanı etkinlikle yaşatılmalı.
Bu şehrin festival alanı, deprem gecesi kaç saatte toplanma alanına dönüşebilir?
Bu soruyu etkinlik birimi de afet birimi de cevaplayamıyorsa, iki plan var ama ikisi de yarım demektir.
