İçindekiler
Bir şehre büyük bir uluslararası spor organizasyonu geleceği açıklandığında ilk konuşulan şey stadyum oluyor; sonra güvenlik, akreditasyon, resmi ulaşım planı, resmi gönüllü programı. Bunlar turnuvanın kendi organizasyonunun işi; büyük organizasyonlarda bu iş deneyimli ellerde yürüyor ve şehre hazır bir zemin olarak geliyor. Benim konum o zeminin üstü.
Çünkü maç doksan dakika; taraftar şehirde üç gün, bazen bir hafta kalıyor. Sabah kahvaltısını bir otelde yapıyor, öğleni bir meydanda geçiriyor, maça bir şekilde gidiyor, maçtan sonra bir yere dağılıyor, ertesi gün maç yok ve o gün de bir şey yapması gerekiyor. Bu saatlerin hiçbiri stadyumda geçmiyor ve hiçbiri turnuva organizasyonunun işi değil. Hepsi şehrin otelcisinin, DMC’sinin, organizatörünün, teknik firmasının, esnafının ve o haftalar için tutulan dönemsel ekiplerin işi.
Sektörün hazırlığı dediğimde kastettiğim şey, turnuvadan bir hafta önce rezervasyon defterini açmak değil. Bir, bazen iki yıl öncesinden başlayan ve turnuva günü taraftarın fark etmeden yaşadığı bir dizi karar.
Maç günü, taraftarın gözünden
Büyük bir şehirde turnuvanın ikinci haftası. Sabah havalimanına inen taraftar grubunu çıkış kapısında elinde acentenin tabelası olan bir transfer görevlisi karşılıyor; otobüste o dili konuşan bir hostes var, hostes ajansından günlük tutulmuş, turizm fakültesinde okuyor ve yakasında turnuvanın değil, acentenin kartı var. Otelin resepsiyonunda o gün hangi ülkenin taraftarının geleceği bir hafta önceden belli; kahvaltı saati maç saatine göre kaydırılmış, resepsiyonda stadyum yolunu, metro durağını ve taraftar bölgesini gösteren fotokopi bir harita duruyor, resepsiyonist her soran gruba stadyuma kaçta çıkmaları gerektiğini anlatıyor. Öğlen taraftar bölgesinde sahnede yerel bir grup çalıyor, yiyecek içecek stantlarını şehrin işletmeleri kiralamış, dev ekrana düşen kampanyalar sponsorun; alanın işletmesini şehirden bir organizasyon şirketi yapıyor ve o şirket aynı alanı maç olmayan günlerde de açık tutuyor. Öğleden sonra stadyuma yürüyüş yolu üstündeki lokantalar servisi erkene çekmiş, menüler İngilizce de basılmış, kasada kartla ödeme var; kafeler maçı dışarıya kurdukları ekranlardan verecek ve esnaf o gece geç kapatacağını biliyor. Maç bitiyor; on binlerce insan stadyumdan çıkıyor ve nereye gideceğini biliyor, çünkü taraftar bölgesinde gece programı var, otellerin lobileri açık, resepsiyondaki haritanın arkasında geç saate kadar açık yerlerin listesi yazıyor. Ertesi gün maç yok; otel lobisindeki acentenin tur masasında günübirlik tur satılıyor, taraftarın bir kısmı tekneye, bir kısmı antik kente, bir kısmı AVM’ye ve çarşıya gidiyor.
O maç gününde taraftarın gördüğü hiçbir şey stadyumla ilgili değil ve hiçbiri kendiliğinden olmuyor. Her biri aylar önce bir masada konuşulmuş, birinin üstlendiği, ödeme şekli belli bir iş.
Taraftar bölgesi bir ekran değil, bir işletme
Taraftar bölgesi, büyük turnuvaların şehirdeki en görünür parçası ve bence sektörün en çok yanlış anladığı parça. Çoğu zaman bir meydana dev ekran, birkaç yüz sandalye ve bir iki yemek standı kurulup taraftar bölgesi deniyor. Oysa bu alan, turnuva boyunca her gün on binlerce kişiyi ağırlayan bir işletme; kendi programı, kendi gelir modeli, kendi güvenlik akışı, kendi tedarikçileri olan geçici bir tesis.
İyi işletilen taraftar bölgesinde maç saatleri programın küçük bir kısmı. Öğlen ve akşam saatlerinde sahne var; yerel müzik, çocuk programı, sponsor aktivasyonları, şehrin kendi festivalinin bir parçası taşınmış, bazen ev sahibi ülkenin mutfağını anlatan bir bölüm. Yemek ve içecek stantları kiraya verilirken şehrin işletmelerine öncelik tanınmış; dışarıdan gelen zincirin yanında şehrin kendi dönercisi, kahvecisi, yöresel ürün satan dükkânı da orada stant açıyor ve turnuva boyunca iyi bir sezon geçiriyor. Lisanslı ürün satışı, sponsor alanları ve yiyecek içecek cirosu alanın maliyetini karşılıyor; organizatör bu hesabı turnuvadan bir yıl önce yapıyor.
Burada sektörün katkısı alanı işletmek kadar alanı tasarlamak. Giriş akışı, kuyruk yönetimi, iki ülkenin taraftarının aynı alanda nasıl ağırlanacağı, ses sınırları, mahalleyle ilişki, kötü hava senaryosu; bunların hepsi şehirde büyük konser ve festival yapmış organizatörün zaten bildiği şeyler. Turnuva bu bilgiyi yeni bir ölçeğe taşıyor.
Otel odadan önce dili ve takvimi satıyor
Otelcinin turnuva hazırlığı oda fiyatını belirlemekten ibaret değil; hatta bence fiyat işin en kolay kısmı.
Zor kısım takvimi okumak. Bir turnuvada hangi gün hangi ülkenin taraftarının şehre geleceği, kura çekildiği anda belli oluyor. Otel bu takvimi aldığında personel planını buna göre kuruyor: O ülkenin dilini konuşan resepsiyonist, kahvaltıda o mutfağa yakın birkaç ürün, lobide o dilde basılmış bilgi kartı, otel içinde maç yayını yapılacak bir alan. Büyük otel zincirleri bunu iç kaynakla çözüyor; şehrin küçük otelleri ise, iyi örneklerde, turnuva haftaları için turizm fakültesinden ve turizm meslek lisesinden stajyer alıyor ya da hostes ajansından o dili konuşan günlük eleman tutuyor. Birkaç haftalık bir işe tam zamanlı eleman almak yerine, staj takvimi ve günlük ücret turnuva haftalarına göre kuruluyor.
Konaklama planının öteki tarafı, turnuvanın resmi ailesiyle taraftarın ayrılması. Takımlar, hakemler, medya, sponsor heyetleri belirli otellerde bloke kalıyor; bu bloklar turnuva organizasyonunun kontratıyla geliyor ve otelci için en öngörülebilir gelir. Taraftar ise bir, iki, üç gecelik, son dakika, grup halinde ve fiyat duyarlı. Şehrin otelleri bu iki müşteriyi aynı binada ağırlayacaksa, kat planından kahvaltı saatine kadar ayrım yapılıyor. Küçük şehirlerde, yatak kapasitesi yetmediğinde, acenteler çevre ilçelerin otellerini, pansiyonları ve termal otelleri maç günü servisiyle birlikte aynı pakete koyuyor; taraftara “şehirde yer yok” yerine “kırk dakika ötede şu var ve maç günü servisi var” deniyor.
Turnuvada taraftarın hatırladığı şey maç değil, maçın etrafındaki üç gün oluyor ve o üç günü stadyum değil, şehrin sektörü dolduruyor.
Esnafın hazırlığı sokakta başlıyor
Esnaf için büyük turnuva, yılın en kalabalık ve en yabancı haftası. Kalabalık olması iyi; yabancı olması ise, dil, ödeme ve saat açısından hazırlık gerektiriyor.
İyi hazırlanmış bir sokakta menü en az iki dilde, fiyat görünür, kartla ödeme her yerde, servis saati maç saatine göre ayarlanmış. Taraftar maçtan üç saat önce yemek yiyor, maçtan sonra geç saatte tekrar sokağa çıkıyor; lokanta normal saatinde kapatırsa gecenin cirosunu kaçırıyor. Bunu tek tek dükkânlar değil, sokağın tamamı birlikte kararlaştırdığında işe yarıyor; çünkü taraftar açık tek dükkâna değil, canlı sokağa gidiyor.
Sokağın bu kararı almasını sağlayan şey çoğu zaman esnaf odası ve belediyenin esnafla yaptığı bir toplantı. Turnuvadan aylar önce halk eğitim merkezinin esnafa açtığı birkaç haftalık İngilizce kursu, her tezgâha bir dil kartı, her kasaya bir kart cihazı; taşkınlık yapan taraftara nasıl davranılır, kayıp eşya nereye bildirilir, iki ülkenin taraftarı aynı masaya oturduğunda ne olur. Bunlar küçük şeyler ama turnuva boyunca şehrin dışarıya verdiği izlenim bu küçük şeylerden oluşuyor. Sokağın bir de kendi akşamı olabiliyor; maç olmayan akşamda kafelerin dışarıya kurduğu ekranlarda başka şehirdeki maç izleniyor, bir iki yerde canlı müzik var ve taraftar stadyumdan başka bir yere çekiliyor.
Maç günü şehrin akışını kim yönetiyor?
Stadyuma gidiş ve dönüşün resmi planı turnuva organizasyonuyla geliyor; ek seferler, kapalı yollar, güvenlik koridorları belli oluyor. Sektörün katkısı bu planın üstüne biniyor: Otellerin kendi servisleri, DMC’lerin grup transferleri, taraftar bölgesinden stadyuma yürüyüş rotası üstündeki esnafın saatleri, maçtan sonraki dağılma.
Dağılma, bence en az konuşulan kısım. On binlerce insan aynı anda stadyumdan çıkıyor ve ne yapacağını bilmiyorsa, şehir için uzun bir gece başlıyor. İyi örneklerde taraftar bölgesinin maç sonrası programı, otellerin lobileri, şehir merkezindeki geç saat mekânları ve bunların hepsinin tek bir haritada toplanmış olması o kalabalığı dağıtıyor. Haritayı basan otel, listeyi hazırlayan DMC, programı kuran organizatör; her biri kendi müşterisi için yapıyor ama toplamı şehrin gece akışı oluyor.
Teknik firmaların yeri de burada görünür hale geliyor. Taraftar bölgesinin ekranı, sesi, sahnesi, jeneratörü, otellerdeki yayın altyapısı, sokaklardaki geçici aydınlatma; turnuva boyunca şehirde onlarca geçici kurulum var ve bunların hepsini aynı anda ayakta tutacak teknik kapasitenin şehirde önceden var olması gerekiyor. Dışarıdan firma getirmek mümkün ama pahalı ve şehre bir şey bırakmıyor; şehrin kendi teknik firmaları turnuvadan önce ekipman ve ekip yatırımı yaptığında, turnuva bittiğinde o kapasite şehirde kalıyor.
Dönemsel ekip, turnuvanın şehirdeki yüzü
Büyük turnuvaların resmi gönüllü programı stadyumu, akreditasyonu, medya merkezini kapsıyor ve bu programlar genellikle çok iyi işliyor. Sektörün o haftalar için tuttuğu dönemsel ekip ise başka bir yerde çalışıyor: Transfer otobüsünde, otel lobisinde, taraftar bölgesinde, acentenin tur masasında.
Bu ekip nereden geliyor? Hostes ajanslarından, şehrin turizm fakültesinin ve meslek lisesinin stajyerlerinden, otellerin kendi genç personelinden, önceki festivallerde ve kongrelerde günlük çalışmış insanlardan. Sektörün bu ekibe verdiği şey, görev tanımı ve bir günlük eğitim; şehrin tarihini anlatmak değil, kaybolmuş taraftara eczaneyi tarif etmek, iki dil arasında kalmış bir rezervasyonu çözmek, bir grubu doğru otobüse bindirmek. Bir de bu insanlara günlük ücretini zamanında ödemek, servis, yemek ve bir yaka kartı vermek; çünkü bu ekip şehrin yüzü olacaksa şehrin ona kim olduğunu söylemesi gerekiyor.
Dönemsel ekibin asıl değeri, bence, turnuva bittikten sonra ortaya çıkıyor. Üç hafta boyunca binlerce yabancıyla çalışmış, kriz görmüş, dil pratiği yapmış birkaç yüz genç şehirde kalıyor; otelci onları tanıyor, DMC onları tanıyor, hostes ajansının listesinde adları duruyor. Bir sonraki kongre, bir sonraki festival, bir sonraki turnuva bu insanlarla yapılıyor. Turnuvanın şehre bıraktığı en kalıcı miraslardan biri bu liste ve onu kuran turnuva organizasyonu değil, şehrin sektörü.
Maç olmayan gün şehrin günü
Bir turnuvada taraftar şehirde kaldığı günlerin yarısında maç izlemiyor. Grup aşamasında iki maç arasında üç dört gün var; taraftar ya bir sonraki şehre geçiyor ya da bu şehirde kalıyor. Kalması şehrin elinde.
Kalması için o günün bir programı olması gerekiyor ve bu program bence DMC’nin turnuvadaki asıl ürünü. Günübirlik turlar, yemek rotaları, tekne, antik kent, pazar, yakın ilçe; taraftar grupları için paketlenmiş, otel lobisinden satılan, iki dilde anlatılan ürünler. Dışarıdan gelen taraftar grupları bunu zaten istiyor; organize taraftar dernekleri turnuvadan aylar önce şehirle temas kurup “maç olmayan günde ne var” diye soruyor ve o soruya cevap veren DMC, grubu alıyor.
Şehrin kendi takvimi de bu günlere göre kurulabiliyor. Turnuva haftalarına denk getirilen bir konser, bir gastronomi etkinliği, çarşının ve AVM’lerin maç akşamı geç saate kadar açık kalması, taraftar bölgesinde maç olmayan akşam için ayrı bir program. Bunları organizatörler, kültür mekânları ve belediye birlikte kurduğunda şehir, turnuva takvimine kendi takvimini ekliyor ve taraftar bir sonraki şehre bir gün geç gidiyor. O bir gün, şehrin turnuvadan kazandığı en net şey.
Büyük turnuvalar şehre hazır bir zeminle geliyor; stadyum, güvenlik, resmi ulaşım, resmi gönüllüler, dünya çapında bir yayın. Bu zemin iyi kurulmuş olduğunda bile, ziyaretçinin şehirde geçirdiği saatlerin büyük kısmı o zeminin dışında kalıyor. O saatleri dolduran şey otelcinin takvimi, organizatörün taraftar bölgesi, esnafın sokağı, teknik firmanın kapasitesi, hostesin yakasındaki kart ve DMC’nin maç olmayan gün için sattığı tur.
Bunların hepsi turnuvadan çok önce, sektörün kendi masasında konuşulması gereken şeyler ve sektör o masayı ne kadar erken kurarsa turnuva şehre o kadar çok şey bırakıyor.
Bu şehre maç için gelen taraftar, maç olmayan günde ne yapacak ve bunu şimdiden kim planlıyor?
