İçindekiler
Son on beş yılda Türkiye’de kent müzesi açmayan şehir çok az kaldı.
Eski bir konak, bir han, bir okul binası, bir tren garı; restore edilmiş. İçinde şehrin tarihi: Kronolojik panolar, eski fotoğraflar, şehrin maketi, birkaç eşya, bir zanaat köşesi, “şehrimizin yetiştirdiği değerler” duvarı, bir canlandırma odası, bazen dokunmatik ekran. Açılışta protokol, basın, kurdele.
Sonra gündüz gidin. Görevli, biletçi, bazen bir okul grubu, bazen bir turist, çoğunlukla kimse.
Kent müzesi, Türkiye’de belediyelerin en çok açtığı kültür mekânlarından biri ve kullanımı, binaya harcanan emeğin çok altında kalıyor. Ve bence sorun, müzenin kötü yapılması değil; müzenin kime hitap ettiğinin baştan düşünülmemesi.
Turiste mi? Hemşehriye mi? Çocuğa mı? Araştırmacıya mı? Çoğu kent müzesi, “hepsine” diye kuruluyor ve hiçbirine tam hitap etmiyor. Turist, şehrin tarihini kronolojik panodan okumak için gelmiyor; hemşehri, kendi şehrini zaten biliyor; çocuk, panoya bakmıyor; araştırmacı, arşiv arıyor ve arşiv yok.
Bu yazıda kent müzesinin ne olabileceğini, dünyadaki kent müzelerinin neyi farklı yaptığını ve Türkiye’de hangi soruların sorulmadığını konuşmak istiyorum.
Salı, öğleden sonra iki
Bir sahne anlatayım; belli bir müze değil, birkaçının karışımı.
Bir Anadolu ilinde, çarşının bir sokak arkasında restore edilmiş iki katlı bir konak. Salı, öğleden sonra iki. Kapıda belediyenin tabelası, yanında restorasyonu destekleyen kurumların logoları. Giriş ücretsiz; kapıdaki görevli belediyenin başka bir biriminden gelmiş, önünde ziyaretçi defteri duruyor. Deftere bu hafta beş imza atılmış, ikisi aynı aileden.
İlk oda kronoloji. Duvar boyunca panolar: Tunç Çağı’ndan Cumhuriyet’e, her dönem bir pano, her panoda yedi sekiz paragraf ve bir fotoğraf. Odanın ortasında şehrin maketi; pleksi kutunun içinde, üstü parmak iziyle dolu, birkaç çatı kopmuş. Köşede dokunmatik ekran; ekranda “başlamak için dokunun” yazıyor, dokununca bir şey olmuyor, görevli “bazen açılıyor” diyor. İkinci odada canlandırma: Eski bir bakkal dükkânı, tezgâhın arkasında bir manken, raflarda boş teneke kutular. Üçüncü odada “şehrimizin yetiştirdiği değerler” duvarı; otuz çerçeve, otuz vesikalık, altlarında doğum ve ölüm tarihleri.
Üst katta “geçici sergi salonu” tabelası; içinde açılıştan beri aynı sergi, belediyenin kendi proje fotoğrafları. Koridorun sonunda “arşiv” yazan bir kapı, kilitli. İçinde, görevlinin dediğine göre, hemşehrilerin açılışta bağışladığı fotoğraflar ve birkaç eşya var; kutularda duruyor, sayılmamış, kimseye gösterilmemiş.
Saat ikide bir okul grubu geliyor; kırk öğrenci, iki öğretmen. Öğretmen “panolara bakın, dokunmayın, fotoğraf çekmeyin” diyor. Grup yirmi dakikada iki katı geçip bahçeye çıkıyor ve bahçede çocukların asıl ilgilendiği şey, çeşme oluyor. Arkalarından yabancı bir çift giriyor; broşür yalnızca Türkçe, görevli el kol anlatmaya çalışıyor, çift maketin önünde iki dakika durup çıkıyor.
Saat üçte müzede yine görevli var, bina var, pano var; ziyaretçi yok.
Bu sahnede kimse işini kötü yapmıyor. Restorasyon iyi, bina temiz, panolar düzgün. Yalnızca, müze açıldığı gün kimse “bu bina salı günü saat ikide kim için açık” diye sormamış.
Kronolojik pano kimseye bir şey anlatmıyor
Türkiye’nin kent müzelerinin ortak dili, kronoloji. Antik dönem, Roma, Bizans, Selçuklu, Osmanlı, Cumhuriyet. Her dönem bir pano, her panoda bir metin, metnin yanında bir fotoğraf.
Bu, bir ansiklopedi sayfası ve kimse müzeye ansiklopedi okumaya gelmiyor.
Dünyanın iyi kent müzeleri kronolojiyi bıraktı. Onun yerine soru soruyor: Bu şehir neden burada? Bu şehirde kimler yaşadı ve nasıl? Bu şehrin en büyük dönüşümü neydi? Bu şehir bugün neden böyle? Müze, bir hikâye anlatıyor; tarih dersi değil.
Amsterdam’ın kent müzesi, şehrin suyla ilişkisini anlatıyor. Londra’nın kent müzesi, şehrin yangınla, salgınla, göçle nasıl değiştiğini. İstanbul’da bir kent müzesi denemesi bile zor; çünkü İstanbul’un hikâyesi bir panoya sığmıyor. Ama her şehrin bir hikâyesi var ve o hikâye kronolojiden farklı bir şey.
Kronolojinin bizde bu kadar yaygın olmasının bir sebebi de şu: Kimse itiraz etmiyor. Şehrin hikâyesini anlatmaya kalktığınızda bir şeyi seçmek, bir şeyi dışarıda bırakmak gerekiyor; bu şehrin asıl dönüşümü göç müydü, fabrika mıydı, deprem miydi, demiryolu muydu? Her tercih bir tartışma ve tartışmaya girmek istemeyen her kurum için en kolay metin, seçmeyen metin. Sergi firmasının şablonu da zaten kronolojiye göre kurulmuş; içerik il yıllığından ve bir yerel tarihçinin metninden derleniyor, firma panoları basıyor, açılış yapılıyor ve kimse “bu şehrin sorusu ne” diye sormuyor.
Türkiye’deki kent müzelerinin çoğu, şehrin hikâyesini değil, şehrin tarihini anlatıyor; sıralamayı veriyor, anlamı vermiyor ve ziyaretçi anlam için geliyor.
Kent müzesi şehrin tarihini değil, şehrin hikâyesini anlatmalı; tarih panoda, hikâye insanda.
Hemşehri neden gelmiyor?
Kent müzesinin ilk hedef kitlesi, bence, turist değil hemşehri olmalı. Şehrin kendi insanı, kendi şehrini müzede görmeli. Ama hemşehri gelmiyor.
Çünkü müze, hemşehriye zaten bildiğini anlatıyor. Şehrin tarihi, kalesi, camisi, yetiştirdiği değerler; hemşehri bunları okulda öğrendi. Müze, ona yeni bir şey söylemiyor.
Hemşehriyi getiren şey, kendisini görmek. Kendi mahallesi, kendi dedesinin fotoğrafı, kendi okulunun tarihi, kendi sokağının elli yıl önceki hali, kendi ailesinin göç hikâyesi. Dünyada kent müzeleri bunu “topluluk arşivi” ile yapıyor: Hemşehri, kendi fotoğrafını, eşyasını, hikâyesini müzeye getiriyor; müze, şehrin değil şehirlinin müzesi oluyor.
Türkiye’de bazı kent müzeleri bunu denedi; “mahalle hikâyeleri” köşeleri, sözlü tarih projeleri. Çoğu ise şehrin genel tarihini anlatıyor ve hemşehri, o genel anlatının içinde kendi mahallesini, kendi ailesini bulamıyor. Bulamamasının bir sebebi de kilitli arşiv kapısı: Açılışta bağışlanan fotoğraflar kutuda, çünkü onları tarayacak, sayacak, kaydedecek bir kişi yok; bağış kabul etmenin bir usulü, envanterin bir defteri, deponun bir düzeni yok. Oysa müze bir mahalleye bir ay boyunca “eski fotoğraflarınızı getirin, tarayıp geri verelim” dese, bir tarayıcıyla bir masa ve bir görevli yetiyor; getirilen fotoğraf o mahallenin köşesine asıldığında, fotoğrafı getiren aile müzeye ikinci kez geliyor ve komşusunu da getiriyor.
Bir de program meselesi var: Müze, bir kez gidilen yer olmamalı. Hemşehri, değişen sergi, söyleşi, atölye, çocuk programı, akşam etkinliği için tekrar gelmeli. Türkiye’deki kent müzelerinin çoğu, açıldığı günkü sergiyle yıllarca aynı; bir kez görülüyor, bir daha gidilmiyor.
Turist neden gelmiyor?
Turist için kent müzesi, şehri anlamanın yeri olabilir: Şehre ilk geldiğinde, bir saatte, “burası ne” sorusunun cevabı. Dünyada bazı kent müzeleri bunu yapıyor; şehir turunun başlangıcı, şehrin özeti.
Türkiye’de turist, kent müzesine gelmiyor; çünkü müze, turist için tasarlanmamış. Dil yok ya da kötü çeviri; anlatı, şehri bilen için yazılmış; “neden buraya geldim” sorusu yerine “bu şehir şu tarihte kuruldu” cevabı; yer, şehrin merkezinden uzak ya da bulunması zor; rehber bilmiyor; tur programında yok.
Tur programında olmamasının da bir mantığı var. Tur operatörü programı büyük müzelere ve ören yerlerine göre kuruyor; onların bileti, haritası, kartı belli bir sistemin içinde. Belediyenin müzesi o sisteme girmiyor; rehber eğitiminde adı geçmiyor, broşürde yabancı dil yok, otobüsün duracağı yer belirsiz. Rehber, bir saatlik programına bilmediği bir yeri koymuyor.
Turist için kent müzesi, şehrin “giriş kapısı” olmalı: Merkezde, bir saatlik, çok dilli, şehrin hikâyesini anlatan, çıkışta “şimdi nereye gidin” diyen. Bu, bir müze değil, bir ziyaretçi merkezi; dünyada ikisi birleşiyor. Türkiye’de ayrı: Kent müzesi bir yerde, turizm danışma başka yerde, ikisi de boş. Danışma bürosunu müzenin giriş katına taşımak, bir masayı bir binadan diğerine götürmek kadar basit; ama danışma başka bir müdürlüğün, müze başka bir müdürlüğün işi olduğu için o masa yıllarca yerinden kımıldamıyor.
Çocuk neden gelmiyor?
Kent müzesinin en sadık ziyaretçisi okul grupları ve müze, çoğu zaman okul grubu için de tasarlanmamış.
Çocuk, panoya bakmıyor; dokunuyor, oynuyor, deniyor. Dünyada kent müzeleri, çocuk için ayrı bir katman kuruyor: Dokunulabilen maketler, giyilebilen kostümler, oynanabilen oyunlar, “şehri sen kur” masaları. Çocuk, şehrin tarihini öğrenmiyor; şehri yaşıyor.
Türkiye’de kent müzesinde çocuk, öğretmenin arkasında, panoların önünden geçiyor. Bir saat sonra çıkıyor ve hiçbir şey hatırlamıyor. Müze, okul gezisi listesine girmiş; çocuğun hafızasına değil. Listeye girmesinin sebebi büyük ölçüde pratik: Ücretsiz ve yakın. Çocuk için iyi olması ise henüz ikinci sırada.
Çocuğu müzeye bağlayan şey, çocuğun müzede bir şey yapması. Bu, bir atölye odası, bir eğitmen, bir program; müze yatırımının yanında küçük bir bütçe ve müzenin en çok kullanılan köşesi. Eğitmen için yeni bir kadro açmak da gerekmiyor; belediyenin gençlik merkezinde ya da kültür merkezinde zaten çalışan bir eğitmen haftanın iki sabahı müzeye görevlendirildiğinde, geçici sergi salonundaki proje fotoğrafları kaldırılıp oraya bir masa, biraz karton ve şehrin boş bir haritası konduğunda, okul grubu yirmi dakikada değil bir buçuk saatte çıkıyor ve çocuk o gün ne yaptığını eve gidince anlatıyor.
Müze neden açıldığı gibi kalıyor?
Bütün bunlara bakınca şunu sormak gerekiyor: Müze neden açıldığı günkü haliyle yıllarca aynı kalıyor?
Çünkü bizde kent müzesi bir proje olarak yapılıyor, bir kurum olarak değil. Restorasyon bir hibe programından ya da yatırım bütçesinden çıkıyor; sergi, anahtar teslim bir ihaleyle bir sergi firmasına veriliyor; firma panoları, maketi, ekranı kurup gidiyor ve açılış günü müze tamamlanmış sayılıyor. Sonrasında müze, kültür müdürlüğünün bir tesisi: Kapıyı açan bir görevli, temizlik, ziyaretçi defteri. Bir müze müdürü yok, müzecilik eğitimi almış bir kişi yok, geçici sergi için bir bütçe yok, arşiv için bir sorumlu yok. Dokunmatik ekran bozulduğunda onu yapacak firmanın sözleşmesi bitmiş oluyor; yeni bir sergi açmak için ihale gerekiyor ve o ihale kimsenin takviminde yok.
Bir de hassasiyet tarafı var. “Şehrimizin yetiştirdiği değerler” duvarında kimin olacağı başlı başına bir tartışma; şehrin bugününü anlatmak ise daha da zor, çünkü göç, dönüşüm, deprem, bir fabrikanın kapanması gibi konuların her biri hâlâ yaşayan insanların hikâyesine dokunuyor. Bu yüzden müze geçmişte kalmayı tercih ediyor; geçmiş daha güvenli bir alan. Ama geçmişte kalan müzeye hemşehri bir kez geliyor, çünkü o geçmişi zaten biliyor.
Kent müzesi ne olabilir?
Bütün bunları toplayınca, kent müzesinin Türkiye’de ne olabileceğine dair bir çerçeve çıkıyor.
Hikâye anlatan bir mekân; kronoloji değil, şehrin sorusu. “Bu şehir neden burada ve bugün neden böyle?”
Hemşehrinin müzesi; topluluk arşivi, mahalle hikâyeleri, sözlü tarih, aile fotoğrafı. Şehirlinin kendini gördüğü yer.
Turistin giriş kapısı; merkezde, kısa, çok dilli, “şimdi nereye” diyen; turizm danışmayla birleşmiş.
Çocuğun oyun alanı; dokunulan, giyilen, kurulan; atölye ve eğitmen.
Değişen bir program; geçici sergi, söyleşi, akşam etkinliği; bir kez değil, tekrar gidilen yer.
Ve şehrin güncel meselelerinin konuşulduğu yer; kentsel dönüşüm, göç, deprem, iklim; şehrin bugününü anlatan ve tartışan bir mekân. Dünyada kent müzeleri, şehrin geçmişini değil geleceğini konuşuyor.
Bunların hepsi, Türkiye’deki mevcut kent müzelerinde yapılabilir; binalar var, bütçe var, personel var. Eksik olan, müzenin kime hitap ettiğinin kararı ve o kararı verip binaya bir yıl boyunca bakacak bir kişi.
Kent müzesi, Türkiye’de belediyelerin en çok açtığı kültür mekânlarından biri ve kullanımı o emeğin çok altında. Kronolojik pano, genel tarih, tek dil, uzak yer, değişmeyen sergi; hemşehri kendini bulamıyor, turist anlamıyor, çocuk sıkılıyor. Müze “herkese” diye açılıyor ve kimseye tam hitap etmiyor.
Dünyanın kent müzeleri, kronolojiyi bırakıp hikâye anlatıyor, hemşehrinin arşivini topluyor, turiste giriş kapısı oluyor, çocuğa oyun alanı kuruyor ve şehrin bugününü tartışıyor. Bunların hiçbiri yeni bina istemiyor; hepsi, bir soruya cevap istiyor: Bu müze kim için?
Bu kent müzesine, bu şehirde doğmuş bir insan ikinci kez neden gelsin? Cevap yoksa, müze açılmış ama henüz kimsenin müzesi olmamış demektir.
