İçindekiler
- Termal turizm nedir? Suyun yerin altından sıcak çıkması
- Kaplıca ile ılıca farkı: Aynı suyun iki ayrı hâli
- Kür ne demek? Suya bir kez değil, her gün girmek
- Termal otel, termal tesis ve SPA aynı şey değil
- Türkiye’de termal turizm merkezleri: Afyon’dan Yalova’ya
- Termal otelin misafiri kim? Emekliler, aileler ve hafta sonu
- Termal turizmin önemi: Kışı dolduran bir turizm türü
- Sonuçta
- İlgili Yazılar
Türkiye’de pek çok ailenin takviminde kaplıcaya gidilen bir hafta vardır. Çoğu zaman kışa denk gelir; ocakta ya da şubatta, sömestr tatilinde ya da yılbaşından sonraki durgun günlerde arabaya birkaç bavul konur ve en yakın kaplıcaya üç dört günlüğüne gidilir. Büyükler buna tatil demez. “Kürümü yapacağım” derler ve kür dedikleri şey çoğu zaman on beş gün, bazen üç hafta süren, her gün aynı saatte suya girilen bir düzendir. Çocuklar havuzdan çıkmak istemez, büyükanne dizinin ağrısının hafiflediğini söyler ve dönüş yolunda bir sonraki kışın aynı haftası konuşulmaya başlanır.
Termal turizm dediğimiz şey, bu eski aile alışkanlığının sektördeki adı. Yerin altından sıcak ve mineralli çıkan suyun sağlık, dinlenme ve tedavi amacıyla kullanıldığı bir turizm türü bu; misafir bir sahile, bir manzaraya ya da bir müzeye değil, bir suya gidiyor. Termal turizmin deniz turizminden de kültür turizminden de farklı işlemesinin sebebi bence tam olarak bu.
Bugün kaplıca, ılıca, içmece, termal otel, kür ve SPA kelimeleri aynı cümlenin içinde birbirinin yerine kullanılıyor. Oysa her biri suyla misafir arasında biraz farklı bir ilişki anlatıyor ve o ilişki anlaşılınca termal otelin neden kışın dolduğu, neden aynı ailenin yıllarca aynı otele döndüğü de anlaşılıyor.
Termal turizm nedir? Suyun yerin altından sıcak çıkması
Termal turizm, jeotermal kaynaklardan çıkan sıcak ve mineralli suların sağlık, dinlenme ve tedavi amacıyla kullanıldığı turizm türü. “Termal” kelimesi sıcaklığı anlatıyor; “jeotermal” ise bu sıcaklığın yerin derinliklerinden geldiğini. Yağmur ve kar suyu toprağın derinlerine sızıyor, orada ısınıyor, geçtiği kayalardan mineral alıyor ve bir yerde yeniden yüzeye çıkıyor. Bu uzun yolculuk suya iki şey kazandırıyor: sıcaklık ve içerik. Termal suyu sıradan sıcak sudan ayıran da bu ikisi.
Hamamla kaplıca arasındaki farkı ben hep bu noktadan anlatıyorum. Hamamda su bir kazanda ısıtılıyor; kaplıcada su yerden zaten sıcak çıkıyor. İkisinin mimarisi birbirine çok benzeyebilir, ikisinde de kubbe, mermer ve kurna olabilir, ama hamamın suyu şehrin suyu, kaplıcanın suyu o toprağın suyu. Bu yüzden hamam her mahallede kurulabiliyor, kaplıca ise ancak suyun çıktığı yerde.
Türkiye bu bakımdan şanslı bir ülke. Jeotermal kaynak zenginliği bakımından Türkiye’nin dünyada üst sıralarda, Avrupa’da ise en başta geldiği sıkça dile getiriliyor. Anadolu’nun hemen her yöresinde bir ılıcanın, bir kaplıcanın, adında “ılıca” geçen bir köyün olması bu zenginliği haritaya bakmadan da gösteriyor. Fay hatlarıyla örülü bir coğrafyada yaşıyoruz ve sıcak su da çoğu zaman o hatların yakınından çıkıyor.
Kaplıca ile ılıca farkı: Aynı suyun iki ayrı hâli
Ilıca, yerden sıcak ya da ılık çıkan suya ve bu suyun çıktığı yere verilen ad; kaplıca ise bu suyun üstüne kurulan, içinde yıkanılan yapı. Gündelik dilde ikisini birbirinin yerine kullanıyoruz ve bunda bir sakınca da yok, ama kelimelerin kökü farkı güzel anlatıyor. Kaplıca kelimesinin “kaplı ılıca”, yani üstü örtülmüş ılıca sözünden geldiği söylenir. Açıkta akan sıcak su ılıca; üstüne bir kubbe, çevresine bir duvar örüldüğünde kaplıca.
Ilıca kelimesinin bizde daha çok yer adlarında yaşaması da bundan. Erzurum’un Ilıca’sı, Çeşme’nin Ilıca’sı, Anadolu’nun dört bir yanındaki Ilıca adlı köyler ve mahalleler, suyun bir zamanlar orada açıkta aktığını hatırlatıyor. Kaplıca ise bir yapı, bir işletme, bir aile gezisi demek; “kaplıcaya gidiyoruz” dediğimizde bir binaya, bir havuza, bir odaya gittiğimizi biliyoruz.
İçmece ise suyla kurulan başka bir ilişkiyi anlatıyor. İçmece, mineralli suyun yıkanarak değil içilerek kullanıldığı kaynak. Bazı kaynakların suyu banyo için değil, belirli bir düzenle ve belirli saatlerde içilmek için aranıyor. Eskiden içmecelere de tıpkı kaplıcalara olduğu gibi birkaç günlüğüne gidilir, sabah kaynağın başında sıra beklenirdi.
Kür ne demek? Suya bir kez değil, her gün girmek
Kür, bir tedavi ya da bakım uygulamasının belirli bir süre boyunca düzenli olarak tekrarlanması demek; termal turizmde ise suya, çamura ya da içmeceye bir program içinde, her gün aynı düzenle başvurmak. Tek bir banyo kür sayılmıyor. Kürü kür yapan şey tekrarın kendisi.
Büyüklerin kür dediği on beş gün ya da üç hafta da buradan geliyor. Sıcak suyun kas ve eklem ağrılarına iyi geldiğine dair inanç halk arasında çok eski ve hekimlerin bir kısmı da belirli şikâyetler için termal uygulamaları öneriyor; tıpta bunun adı balneoterapi. Ama kimse tek bir banyoda iyileşeceğini düşünmüyor. Etkinin günler içinde birikeceğine inanılıyor ve kür süresi de bu inancın içinden çıkmış bir gelenek. Sıcak suyun herkese aynı şekilde iyi gelmediğini, tansiyonu, kalbi ya da süregen bir rahatsızlığı olanların suya girmeden önce hekimine sorması gerektiğini de yine aynı gelenek söylüyor.
Bugün bu süre çoğu ailede kısaldı, çünkü çalışan birinin on beş gün izin alıp kaplıcada kalması kolay değil. Ama emekli bir misafir için iki haftalık kür hâlâ yaşayan bir alışkanlık ve termal otellerin hafta içi doluluğunun önemli bir kısmı bu misafirden geliyor.
Kürü sıradan bir otel konaklamasından ayıran şey program. Kür için gelen misafir suya günde kaç kez, kaç dakika gireceğini, araya hangi uygulamaları koyacağını biliyor ya da bir fizik tedavi uzmanı bunu ona yazıyor. Burada termal turizm tatille tedavi arasında bir yere oturuyor ve sektörün kendine özgü tarafı da bence bu ara yerde duruyor.
Termal turizmi öteki turizm türlerinden ayıran şey suyun sıcaklığı değil, misafirin aynı suya her gün yeniden girmek için orada kalması.
Deniz tatiline giden biri denize girer ama yalnızca denize girmek için gitmez. Termal misafiri ise suyun kendisi için geliyor ve o suyun etkisini görmek için kalıyor. Kalış süresinin uzunluğu, misafirin her yıl aynı yere dönmesi, aynı otelin aynı haftasını istemesi, hepsi bu tekrarın içinden doğuyor.
Termal otel, termal tesis ve SPA aynı şey değil
Termal otel, kaynağın suyunu havuzlarına, hamamına ve çoğu zaman odadaki küvete getiren konaklama tesisi. Bizde termal otelin en tanıdık hâli bu: kapalı ve açık termal havuz, bir hamam, sauna, birkaç masaj odası ve odada musluğu açınca termal su akan bir küvet. Kışın aranmasının bir sebebi de bu; dışarıda kar yağarken açık havuzun buharı içinde oturmak, termal otelin herkesin bildiği fotoğrafı.
Termal tesis daha geniş bir kavram. Termal otel de bir termal tesis, ama bu çatının altında günübirlik gelinen kaplıca havuzları, eski kaplıca binaları, aile pansiyonları, termal suyun bağlandığı devremülk siteleri, kür merkezleri ve fizik tedavi birimleri de var. Büyük şehirlere yakın termal bölgelerde devremülk çok yaygın; bir aile her yıl aynı haftayı kendi dairesinde geçiriyor ve kaplıca geleneğini otelsiz sürdürüyor. Günübirlik havuzlar ise pazar sabahı şehirden bir saatlik yolla gelip akşam evine dönen ailelerin yeri.
SPA ve wellness ise termal turizmle sıkça karıştırılan ama başka bir yerden gelen kavramlar. SPA, masaj, cilt bakımı, buhar odası, sauna ve rahatlatıcı uygulamaların bir arada sunulduğu bölüm; wellness de buna beslenme, egzersiz, uyku ve zihinsel dinlenmeyi ekleyen, iyi hissetme hâlinin bütününe verilen ad. Bir şehir otelinde ya da sahil otelinde, en yakın termal kaynaktan yüzlerce kilometre uzakta çok iyi bir SPA olabilir ve oradaki su şebekeden gelip ısıtılıyor. Termal otelde ise SPA çoğu zaman suyun yanına eklenmiş bir bölüm olarak duruyor. Fark yine suyun nereden geldiğinde.
Türkiye’de termal turizm merkezleri: Afyon’dan Yalova’ya
Türkiye’nin termal turizm merkezleri sayılırken bugün ilk akla gelen illerden biri Afyonkarahisar. Şehrin çevresindeki termal bölgelerde büyük termal oteller yan yana duruyor ve Afyon, İstanbul, Ankara, İzmir ve Antalya yollarının kesiştiği konumuyla dört yandan misafir alıyor. Aynı ilin Sandıklı ilçesi de kendi kaplıcalarıyla ayrıca bilinen bir merkez.
Ankara’nın termal haritasında iki isim var: Kızılcahamam ve Haymana. Kızılcahamam çam ormanları ve termal otelleriyle Ankara’nın hafta sonu kaçamağı; cuma akşamı yola çıkan aile bir saat sonra havuzda oluyor. Haymana ise kaplıcası çok eskiden beri bilinen, şehrin güneyinde daha sakin bir termal ilçe.
Marmara’da Yalova’nın Termal ilçesi ve Bursa’nın Çekirge semti öne çıkıyor. Termal, adını doğrudan suyundan alan bir ilçe ve ormanın içindeki kaplıcaları İstanbul’a yakınlığıyla yıllardır İstanbullu ailelerin kısa kaçamağı. Bursa’nın kaplıcaları ise yüzyıllardır biliniyor; Çekirge’de şehrin içinde, evlerin arasında hem termal otellere hem tarihî kaplıca binalarına rastlıyorsunuz. Bursa’nın kışın Uludağ’la birlikte anılması da termal turizmle kış turizmini aynı şehirde buluşturuyor.
Ege’de İzmir’in Balçova’sı şehrin içinde bir termal merkez; şehirde yaşayan biri işten çıkıp termal havuza gidebiliyor ve bu, bizde pek az büyükşehrin sahip olduğu bir imkân. Denizli’de Pamukkale’nin bembeyaz travertenleri ve antik havuzu termal suyun belki de en bilinen manzarası; hemen yakınındaki Karahayıt ise kırmızımsı renkteki suyu ve termal otelleriyle tanınıyor. İç Anadolu’da Nevşehir’in Kozaklı ilçesi de Kapadokya’yla aynı ilde olmasıyla, termali ve kültür gezisini aynı programa koymak isteyen misafire seslenen bir merkez.
Bu liste elbette eksik; Anadolu’nun hemen her yöresinde yöre halkının bildiği bir kaplıca var. Ama saydığım merkezlerin ortak bir tarafı hemen göze çarpıyor: Hepsi büyük bir şehre birkaç saatlik yol mesafesinde. Termal turizmin misafiri çoğu zaman uçakla değil; kendi arabasıyla, otobüsle, acentenin kaplıca turuyla geliyor.
Termal otelin misafiri kim? Emekliler, aileler ve hafta sonu
Hafta içi bir termal otelin lobisine girdiğinizde gördüğünüz kalabalık büyük ölçüde emekli misafir. Uzun kalıyor, sabah erkenden havuzda oluyor, kür için ya da kışı sıcak suyun yanında geçirmek için geliyor. Çoğu zaman eşiyle, bazen bir derneğin gezisiyle ya da acentenin kaplıca turuyla geliyor. Bu misafir için havuzun merdiveninde tutamak olması, zeminin kaymaması, yemek saatlerinin ilaç saatlerine uyması, resepsiyonun yavaş ve sabırla konuşması otelin yıldızından daha önemli ve bunu bilen otellere yıllarca aynı haftada dönüyor.
Hafta sonu tablo değişiyor. Cuma akşamı aileler gelmeye başlıyor; iki gece kalıyorlar, çocuklar kapalı havuzdan çıkmıyor, anne baba hamamda ya da SPA’da dinleniyor. Sömestr tatili bu misafirin en yoğun dönemi ve büyük şehirlere yakın termal otellerin ocak ve şubat aylarındaki doluluğunu büyük ölçüde onlar taşıyor.
Bu iki misafirin arasında bir üçüncüsü de var: Şehirde yorulan, iki gecelik bir kaçamak arayan çift ya da arkadaş grubu. Kür için gelmiyor, suyun mineraline pek bakmıyor; sıcak su, iyi bir uyku ve sessizlik istiyor. Bu misafirle birlikte termal otel bir dinlenme oteline yaklaşıyor ve SPA’nın, masajın, açık havuzun ağırlığı artıyor. Ankara’ya ve İstanbul’a yakın termal otellerin kış aylarında kurumsal toplantılara ve şirket eğitimlerine ev sahipliği yaptığını da sahada çok gördüm; katılımcı gündüz salonda, akşam havuzda oluyor ve bu, sezon dışı haftaları dolduran bir iş.
Termal turizmin önemi: Kışı dolduran bir turizm türü
Termal turizmin önemi bence en çok takvimde görünüyor. Türkiye’de turizmin büyük kısmı yaz aylarına toplanıyor; sahil otellerinin çoğu sonbaharda kapanıyor, ilkbaharda açılıyor. Termal otelin en dolu ayları ise tam tersine kış ayları. Soğuk havada sıcak suyun cazibesi artıyor, sömestr tatili aileleri getiriyor, emekli misafir kışı sıcak suyun yanında geçirmek istiyor. Yazın termal otel boş kalmıyor ama daha sakin geçiyor ve bu yüzden termal turizm, sahil turizminin boşalttığı aylarda iç turizmi ayakta tutan türlerin başında geliyor.
Kalış süresi de bu türün değerini artırıyor. Kür için gelen misafir iki gece değil bir hafta, bazen iki hafta kalıyor. Bu süre boyunca otelde fizyoterapistten masöre, servis şoföründen mutfaktaki aşçıya kadar bir kadro kışın da çalışıyor; sezonluk değil, yıl boyu iş anlamına geliyor bu.
Termal turizmin sağlık turizmiyle ilişkisi de burada önem kazanıyor. Türkiye’de sağlık turizmi genellikle üç başlık altında anlatılıyor: hastanede tedavi için gelinen medikal turizm, termal turizm ve ileri yaş turizmi. Termal turizm bu ailenin en yumuşak üyesi. Medikal turizmde hasta bir sonuç için geliyor ve kararını her şeyden önce güven üzerine veriyor; termal turizmde misafir hem dinlenmek hem iyi hissetmek için geliyor ve kararını çoğu zaman bir tatil kararı gibi veriyor. Ama termal uygulamaların hekim gözetiminde, fizik tedavi programıyla yapıldığı kür merkezlerinde bu iki dünya birbirine yaklaşıyor. Orada misafir yine güven arıyor; suyun analizini, programı kimin yazdığını, uygulamayı kimin yaptığını soruyor. Yurt dışından termal için gelen misafirde bu sorular daha da belirleyici oluyor ve termal işletmenin kendini otelden çok bir sağlık hizmeti gibi anlatması gerekiyor.
Sonuçta
Termal turizm bizde bir sektör olmadan önce bir alışkanlıktı. Kaplıca, ılıca, içmece, kür kelimeleri sektörün değil, ailelerin kelimeleriydi ve bugün termal otelin, devremülkün, SPA’nın yanında hâlâ yaşıyorlar. Bu kelimeleri birbirinden ayırmak yalnızca doğru tanım için değil, misafiri doğru anlamak için de işe yarıyor; ılıcaya, kaplıcaya, termal otele ya da SPA’ya giden insanların her biri suyla başka bir ilişki kuruyor ve başka bir şey bekliyor.
Sahada gördüğüm kadarıyla termal işletmelerin güçlü olanları bu farkı bilenler. Hafta içi emekliyi, hafta sonu aileyi, kışın kür misafirini ve yazın günübirlik gelen komşu ilin ailesini aynı suyun başında ama her birine ayrı bir düzen kurarak karşılayabiliyorlar.
Termal otelin kapısından giren misafir suya bir kez girmek için mi geldi, yoksa her gün girmek için mi ve otel bunu ilk gün sorabiliyor mu?
